Luật hóa lệnh cấm thuốc lá điện tử: Bước đi cần thiết để bảo vệ thế hệ trẻ

Ngày 27/2 tại Hà Nội, Bộ Y tế tổ chức Hội thảo truyền thông chính sách của Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với sự tham dự của đại diện nhiều bộ, ngành và tổ chức quốc tế.

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế, cho biết sau 13 năm thực hiện, luật đã mang lại những thành tựu đáng ghi nhận. Tỉ lệ hút thuốc ở thanh thiếu niên giảm, tỉ lệ hút thuốc ở người trưởng thành cũng có xu hướng đi xuống so với trước đây. Tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành cũng có xu hướng giảm so với trước đây. 

GS.TS Trần Văn Thuấn, Thứ trưởng Bộ Y tế

Theo báo cáo tại Hội thảo, Việt Nam hiện có khoảng 15,8 triệu người hút thuốc; tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành là 20,8%, trong đó nam giới chiếm 41,1%. Mỗi năm, thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong.

Mỗi năm, thuốc lá gây ra hơn 100.000 ca tử vong. Gánh nặng kinh tế do thuốc lá ước tính lên tới 108.700 tỉ đồng trong năm 2022, tương đương 1,14% GDP. Nếu tính cả tổn thất môi trường như phá rừng, rác thải nhựa, ô nhiễm nước biển…, con số này vượt quá 2% GDP mỗi năm. 

Bên cạnh đó, tình trạng vi phạm quy định về bán và trưng bày thuốc lá vẫn còn phổ biến. Kết quả giám sát tại các đô thị lớn cho thấy, trung bình có tới 13 điểm bán thuốc lá quanh mỗi trường học. 

Đặc biệt, sự xuất hiện và gia tăng nhanh của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới đang tạo ra nguy cơ nghiêm trọng đối với thế hệ trẻ. Quốc hội đã có quyết định rất kịp thời tại Nghị quyết số 173/2024/QH15: cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Luật Đầu tư năm 2025 cũng đã đưa các sản phẩm này vào danh mục cấm kinh doanh. 

Thực tế cho thấy, sau khi Nghị quyết 173 có hiệu lực, tình trạng lưu hành các sản phẩm này trên thị trường đã giảm mạnh. Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả và tính thống nhất của hệ thống pháp luật, việc luật hóa các quy định cấm này trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là yêu cầu tất yếu.

Dự thảo Luật sửa đổi tập trung vào hai nhóm chính sách trọng tâm. Thứ nhất, cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới. Thứ hai, cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

TS.Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý khám, chữa bệnh cho biết, hiện Luật chưa có quy định nghiêm cấm trưng bày. Việc cho phép trưng bày bao, tút thuốc tại điểm bán thực chất tạo ra một hình thức quảng cáo trực quan, góp phần kích thích hành vi tiêu dùng.

Theo kinh nghiệm quốc tế, đã có 59 quốc gia cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Các quốc gia áp dụng biện pháp này có tỷ lệ hút thuốc ở người lớn thấp hơn khoảng 7% so với các nước không áp dụng.

Toàn cảnh hội thảo

Bộ Y tế đề xuất khi cấp phép bán thuốc lá phải có tủ đựng riêng, có cửa hoặc rèm che kín, không quan sát được bao thuốc khi đóng và phải đóng lại ngay sau khi lấy thuốc. Đây là mô hình đã được áp dụng tại Singapore.

Về nội dung này, bác sỹ Nguyễn Tuấn Lâm, đại diện Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam khuyến nghị, Việt Nam cần đưa quy định cấm sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, tàng trữ, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và thuốc lá mới khác vào Luật.

Đồng thời cần bổ sung quy định cấm sản xuất, buôn bán linh kiện, cấu phần của các sản phẩm này. Phải tập trung ngăn chặn nguồn cung, đặc biệt là buôn bán và quảng cáo trên môi trường mạng.

Theo ông Nguyễn Tuấn Lâm, đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, thuốc lá hiện gây ra khoảng 12,5% số ca tử vong và tạo gánh nặng kinh tế tương đương khoảng 1% GDP. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia cho phép thuốc lá điện tử có tỷ lệ sử dụng thuốc lá dạng này cao gấp 1,8 lần so với các quốc gia chưa có quy định, trong khi các quốc gia áp dụng lệnh cấm có tỷ lệ sử dụng chỉ bằng 0,6 lần so với các quốc gia không có quy định.

Từ góc độ quốc tế, ông Nguyễn Tuấn Lâm cho rằng luật cần quy định cấm toàn diện, không có ngoại lệ, đồng thời làm rõ thẩm quyền và cơ chế thực thi.

WHO khuyến nghị Việt Nam cần quy định cụ thể lực lượng chịu trách nhiệm thực thi, mức xử phạt theo mức độ và tái phạm; quy chuẩn biển cấm hút thuốc; trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở; cũng như cơ chế để người dân phản ánh vi phạm.

WHO cũng đề xuất Việt Nam cân nhắc loại bỏ hoàn toàn các khu vực hút thuốc trong nhà và trên phương tiện giao thông, mở rộng môi trường không khói thuốc tại các trường đại học, xác định rõ các địa điểm có nguy cơ cháy nổ cao, đồng thời đẩy mạnh các giải pháp số hóa như đường dây nóng, ứng dụng phản ánh vi phạm để tăng hiệu quả giám sát.

Trong bối cảnh đó, sửa đổi Luật không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật pháp lý, mà là bước đi chiến lược để bảo vệ sức khỏe nhân dân, đặc biệt là trẻ em và phụ nữ - những nhóm chịu tác động nặng nề nhất của khói thuốc thụ động.

Dự kiến, Dự án Luật sẽ được trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI vào tháng 4/2026.