Cội nguồn dân tộc – Nền tảng kiến tạo chất lượng sống và khát vọng phát triển

Hôm nay, ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, hàng triệu người Việt Nam trong và ngoài nước thành kính hướng về Giỗ Tổ Hùng Vương - ngày lễ thiêng liêng của dân tộc. Không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao dựng nước của các Vua Hùng, Giỗ Tổ còn là biểu tượng kết nối cộng đồng, hun đúc ý thức cội nguồn và khơi dậy trách nhiệm đối với Tổ quốc trong mỗi người Việt Nam.

Giỗ Tổ Hùng Vương là biểu tượng thiêng liêng của tinh thần đại đoàn kết, nơi triệu trái tim cùng hướng về cội nguồn để thấy bản sắc và sức mạnh dân tộc. Nguồn: BVH

Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương từ lâu đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một lễ hội truyền thống, trở thành biểu tượng hội tụ của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, của ý thức cội nguồn và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong tâm thức mỗi người Việt, câu ca “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba” không chỉ là lời nhắc nhớ, mà còn là sợi dây bền chặt kết nối cộng đồng dân tộc qua bao thế hệ.

Theo truyền thuyết và sử liệu, các Vua Hùng là những người đặt nền móng cho Nhà nước Văn Lang - nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc. Dù được lưu truyền qua nhiều lớp trầm tích văn hóa và mang đậm màu sắc truyền thuyết, hình tượng Vua Hùng vẫn có sức sống bền bỉ trong đời sống tinh thần, trở thành biểu trưng thiêng liêng của cội nguồn và sự trường tồn của dân tộc Việt Nam. Việc thờ cúng các Vua Hùng vì thế không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là sự khẳng định tính liên tục của lịch sử, là biểu hiện sinh động của truyền thống tri ân tổ tiên.

Từ Khu di tích lịch sử Đền Hùng (Phú Thọ), tín ngưỡng ấy lan tỏa rộng khắp cả nước, hiện diện trong đời sống văn hóa cộng đồng, trở thành mạch nguồn tinh thần chung của dân tộc. Dấu mốc năm 2012, khi “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, không chỉ là sự ghi nhận giá trị, mà còn khẳng định tầm vóc và sức sống bền vững của cội nguồn dân tộc Việt Nam trong dòng chảy văn hóa nhân loại.

Tuy nhiên, ý nghĩa của Giỗ Tổ không chỉ dừng lại ở việc tưởng nhớ quá khứ. Trong dòng chảy ấy, ý thức về nguồn cội, về trách nhiệm giữ nước và phát triển đất nước không ngừng được hun đúc, trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc để dân tộc Việt Nam tự tin tiến bước trong thời đại mới. Chính trong mạch nối thiêng liêng đó, lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Đền Hùng năm 1954 đã trở thành điểm hội tụ giữa truyền thống và thời đại: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

Đó không chỉ là lời căn dặn trong một thời khắc lịch sử, mà là sự kết tinh thành chân lý, đó là cội nguồn chỉ thực sự có ý nghĩa khi được tiếp nối bằng trách nhiệm, và truyền thống chỉ bền vững khi được chuyển hóa thành hành động của mỗi thế hệ.

Từ thời đại Hùng Vương đến các cuộc kháng chiến giữ nước và công cuộc xây dựng đất nước hôm nay, sứ mệnh dựng nước, giữ nước luôn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt. Trong bối cảnh hiện đại, “giữ nước” không còn bó hẹp trong phạm vi quân sự, mà đã trở thành nhiệm vụ toàn diện: giữ vững độc lập, chủ quyền; bảo vệ nền tảng tư tưởng; gìn giữ bản sắc văn hóa; đồng thời phát triển kinh tế – xã hội bền vững.

Một mạch xuyên suốt đã được xác lập: sức mạnh của dân tộc không chỉ nằm ở quá khứ hào hùng, mà ở khả năng biến ký ức lịch sử thành động lực phát triển trong hiện tại. Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là gìn giữ, mà là làm cho những giá trị cội nguồn ấy thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, dẫn dắt sự phát triển đất nước trong bối cảnh mới.

Nhận thức về cội nguồn sẽ không dừng lại ở ý nghĩa tinh thần nếu không được chuyển hóa thành sức mạnh phát triển trong thực tiễn. Và trong tiến trình đó, văn hóa chính là yếu tố then chốt, giữ vai trò kết nối quá khứ với hiện tại, tạo nền tảng cho tương lai.

Khẳng định vai trò của văn hóa, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị nhấn mạnh: văn hóa là “nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”. Đây không chỉ là định hướng chiến lược, mà còn là sự phát triển nhất quán tư duy của Đảng, đặt văn hóa ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội.

Trong dòng chảy đó, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không chỉ là di sản cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực tinh thần quan trọng. Giá trị của di sản không nằm ở hình thức nghi lễ, mà ở khả năng nuôi dưỡng ý thức cội nguồn, giáo dục truyền thống và hình thành nhân cách con người Việt Nam. Vì vậy, phát huy giá trị Giỗ Tổ Hùng Vương cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển con người và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Đó là quá trình đưa các giá trị truyền thống “sống” trong đời sống hiện đại, thông qua giáo dục, truyền thông và các hoạt động văn hóa cộng đồng.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Một mặt, cần chủ động tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; mặt khác, phải kiên định gìn giữ bản sắc dân tộc, tránh nguy cơ hòa tan. Sự cân bằng đó chính là thước đo bản lĩnh và sức sống của nền văn hóa Việt Nam. Thực tiễn cho thấy, khi văn hóa được đặt đúng vị trí, trở thành nền tảng và động lực, thì sự phát triển sẽ bền vững hơn. Ngược lại, nếu xem nhẹ văn hóa, phát triển dễ thiếu chiều sâu và khó tạo dựng sức mạnh lâu dài.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - đại biểu Quốc hội là Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Giỗ Tổ Hùng Vương không chỉ là dịp tri ân mà còn nhắc nhớ về giá trị của độc lập, hòa bình được đánh đổi bằng mồ hôi, công sức, xương máu của biết bao lớp người đã nối tiếp nhau dựng nước và giữ nước. Từ niềm tự hào và lòng biết ơn, mỗi người cần chuyển hóa thành trách nhiệm sống tốt hơn, cống hiến nhiều hơn, xứng đáng với tổ tiên, hiện tại và cả tương lai đất nước.

Năm nay, lễ hội được tổ chức với nhiều hoạt động phần lễ và phần hội. Các hoạt động được mở rộng về quy mô và không gian, diễn ra không chỉ tại Khu Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Hùng mà còn tại nhiều địa phương trong tỉnh, tạo thành chuỗi sự kiện trong Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ. Những điểm mới ấy cho thấy một nỗ lực đáng ghi nhận trong việc làm cho di sản hiện diện sinh động hơn trong đời sống hôm nay.

Giỗ Tổ Hùng Vương không chỉ là chuyện của ngành văn hóa hay của riêng vùng Đất Tổ. Đây còn là câu chuyện của sự cố kết xã hội, của ý thức công dân và của nội lực quốc gia, mạch nguồn dân tộc ấy phải được tiếp nối trong đời sống lao động hôm nay, trong tác phong làm việc có trách nhiệm, trong tinh thần vượt khó, trong sự tử tế giữa người với người.