TCVN 14577:2025 yêu cầu thiết bị mô phỏng đào tạo lái tàu

Trong quá trình vận hành đường sắt, người lái tàu giữ vai trò then chốt, là mắt xích trực tiếp quyết định đến an toàn chạy tàu, hiệu quả khai thác cũng như khả năng xử lý các tình huống bất thường phát sinh trên tuyến. Chỉ một sai sót nhỏ trong thao tác điều khiển, nhận biết tín hiệu hay phản ứng chậm trước sự cố cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến tính mạng con người, tài sản và toàn bộ hệ thống hạ tầng đường sắt. Chính vì vậy, công tác đào tạo lái tàu luôn được xem là khâu đặc biệt quan trọng trong chuỗi bảo đảm an toàn giao thông đường sắt.

Trong bối cảnh đó, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số và mô phỏng đã mở ra hướng tiếp cận mới cho công tác đào tạo lái tàu. Thiết bị mô phỏng đào tạo lái tàu ngày càng được xem là giải pháp hiệu quả, cho phép học viên thực hành vận hành đoàn tàu trong môi trường giả lập có độ chân thực cao.

Thông qua mô phỏng, người học có thể làm quen với hệ thống điều khiển, tín hiệu đường sắt, đặc điểm tuyến, địa hình và nhiều điều kiện vận hành khác nhau mà không gây rủi ro cho con người, phương tiện hay hạ tầng.

Thiết bị mô phỏng lái tàu theo tiêu chuẩn nhằm đảm bảo tính chân thực, độ tin cậy và hiệu quả sư phạm trong đào tạo. Ảnh minh họa/Như Ngọc

Không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro và chi phí, thiết bị mô phỏng còn tạo điều kiện để đào tạo lặp đi lặp lại các kịch bản phức tạp, từ đó nâng cao phản xạ và khả năng xử lý tình huống của lái tàu. Tuy nhiên, khi các hệ thống mô phỏng được đầu tư và triển khai ngày càng rộng rãi, một vấn đề nổi lên là sự thiếu thống nhất về yêu cầu kỹ thuật, mức độ mô phỏng, phạm vi chức năng và phương pháp đánh giá năng lực giữa các cơ sở đào tạo. Điều này dẫn đến chất lượng đào tạo không đồng đều, khó so sánh, công nhận và kiểm soát, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có một tiêu chuẩn chung làm cơ sở thống nhất cho toàn ngành.

Do đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14577:2025 – Ứng dụng đường sắt – Thiết bị mô phỏng đào tạo lái tàu nhằm tạo ra khung tiêu chuẩn thống nhất, làm cơ sở cho việc thiết kế, đầu tư, vận hành và đánh giá thiết bị mô phỏng phục vụ đào tạo nhân lực lái tàu.

Tiêu chuẩn đưa ra các yêu cầu đối với thiết bị mô phỏng lái tàu được sử dụng cho đào tạo lái tàu nhằm đảm bảo tính chân thực, độ tin cậy và hiệu quả sư phạm trong đào tạo. Tiêu chuẩn xác định các chức năng tối thiểu và đặc tính kỹ thuật mà một thiết bị mô phỏng đào tạo lái tàu phải đáp ứng.

Tiêu chuẩn này áp dụng cho tất cả các hệ thống vận tải có điều khiển, bao gồm đường sắt Quốc gia và đường sắt địa phương, chuyên dùng. Các phương tiện đường sắt này được sử dụng cho khai thác dịch vụ hành khách hoặc hàng hóa liên tỉnh, đô thị và ngoại ô, với hệ thống tự vận hành, hoạt động trên tuyến đường biệt lập hoặc không biệt lập.

Theo TCVN 14577:2025, thiết bị mô phỏng không chỉ đơn thuần tái hiện hình ảnh buồng lái mà phải mô phỏng đầy đủ hệ thống điều khiển, tín hiệu, đặc tính vận hành của đoàn tàu và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến quá trình lái. Một yêu cầu quan trọng của tiêu chuẩn là mức độ trung thực của mô phỏng. Thiết bị phải tái hiện chính xác các thao tác điều khiển như tăng, giảm tốc, phanh, xử lý tín hiệu, cũng như phản hồi của tàu trước các điều kiện vận hành khác nhau. Điều này giúp học viên hình thành phản xạ đúng, tránh sai lệch kỹ năng khi chuyển sang lái tàu thực tế.

TCVN 14577:2025 cũng nhấn mạnh khả năng mô phỏng các tình huống bất thường và khẩn cấp, bao gồm sự cố kỹ thuật, điều kiện thời tiết xấu, lỗi tín hiệu hoặc tình huống khẩn cấp trên tuyến. Đây là những kịch bản khó hoặc không thể tổ chức huấn luyện ngoài thực địa, nhưng lại có ý nghĩa quyết định trong việc nâng cao năng lực xử lý tình huống của lái tàu.

Bên cạnh đó, tiêu chuẩn đặt ra yêu cầu về hệ thống đánh giá và ghi nhận kết quả đào tạo. Thiết bị mô phỏng phải có khả năng lưu trữ dữ liệu quá trình vận hành của học viên, từ thao tác điều khiển, phản ứng với tín hiệu đến cách xử lý sự cố. Dữ liệu này là cơ sở để giảng viên đánh giá khách quan năng lực học viên, đồng thời giúp người học tự nhìn nhận và cải thiện kỹ năng.

Về mặt vận hành, TCVN 14577:2025 yêu cầu thiết bị mô phỏng phải ổn định, an toàn và dễ bảo trì, đảm bảo hoạt động liên tục trong môi trường đào tạo. Các yếu tố như giao diện người dùng, khả năng cập nhật phần mềm, tích hợp với chương trình đào tạo cũng được tiêu chuẩn đề cập nhằm đảm bảo thiết bị phù hợp với thực tiễn giảng dạy.

Đối với cơ sở đào tạo lái tàu, việc áp dụng TCVN 14577:2025 mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Tiêu chuẩn giúp định hướng đầu tư thiết bị đúng mục tiêu, tránh tình trạng mua sắm mô phỏng hình thức, không đáp ứng yêu cầu đào tạo thực chất. Đồng thời, việc đào tạo dựa trên thiết bị đạt chuẩn góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, giảm chi phí và rủi ro trong huấn luyện thực tế.