Trong bối cảnh yêu cầu về an toàn thực phẩm và minh bạch thông tin ngày càng cao, truy xuất nguồn gốc nông sản đang trở thành yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh. Tại Việt Nam, cùng với tiến trình chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được ứng dụng ngày càng sâu rộng, góp phần thay đổi cách thức quản lý và gia tăng giá trị cho nông sản.
Từ truy xuất truyền thống đến hệ thống thông minh
Truy xuất nguồn gốc không phải là khái niệm mới, song trong thời gian dài, hoạt động này tại Việt Nam chủ yếu dựa vào mã QR với dữ liệu được nhập thủ công. Điều này dẫn đến tình trạng thông tin thiếu đồng nhất, khó kiểm chứng và chưa tạo được niềm tin vững chắc từ thị trường.
Sự xuất hiện của AI đang từng bước khắc phục những hạn chế này. Thay vì chỉ lưu trữ thông tin, hệ thống truy xuất tích hợp AI có khả năng thu thập và xử lý dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau trong toàn bộ chuỗi sản xuất.
Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (2025) sửa đổi và bổ sung một số điều, quy định truy xuất nguồn gốc là yêu cầu bắt buộc đối với sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao. Truy xuất nguồn gốc là công cụ quan trọng giúp kiểm tra và giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Trong bối cảnh hiện nay, tầm quan trọng chiến lược của AI đối với việc nâng cao hiệu quả hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản đang tăng lên, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số ngành nông nghiệp.
Đối với tổ chức, cá nhân sử dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc tại Việt Nam, AI giúp tối ưu công đoạn khai báo, thu thập dữ liệu. Khi kết hợp với các thiết bị IoT có thể tự động hóa hoàn toàn công đoạn thu thập dữ liệu; đưa ra phân tích, cảnh báo, rủi ro để khắc phục; hỗ trợ thu hoạch, phòng ngừa sâu bệnh, v.v.
Từ khâu gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch đến vận chuyển và phân phối, mọi thông tin đều được số hóa và liên kết trong một nền tảng thống nhất. Các dữ liệu về thời tiết, thổ nhưỡng, quy trình canh tác hay điều kiện bảo quản được cập nhật liên tục thông qua cảm biến, thiết bị giám sát và ứng dụng di động.
Đáng chú ý, AI có khả năng phân tích dữ liệu để phát hiện bất thường. Hệ thống có thể cảnh báo khi quy trình sản xuất không tuân thủ tiêu chuẩn, hoặc khi điều kiện bảo quản không đảm bảo, từ đó giảm thiểu rủi ro và nâng cao độ tin cậy của sản phẩm.
Nhờ đó, mỗi sản phẩm nông sản không chỉ có mã truy xuất đơn thuần mà còn được gắn với một “hồ sơ số” đầy đủ, phản ánh toàn bộ vòng đời sản xuất.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong truy xuất nguồn gốc nông sản: Minh bạch để nâng giá trị
Thực tế triển khai tại Bình Thuận cho thấy hiệu quả rõ rệt. Với sản phẩm thanh long, mỗi vùng trồng được cấp mã số và quản lý trên hệ thống số. Nông dân sử dụng ứng dụng để ghi lại quá trình sản xuất, từ bón phân, tưới nước đến thu hoạch.
Dữ liệu này sau đó được hệ thống phân tích, đối chiếu với tiêu chuẩn của các thị trường xuất khẩu. Khi sản phẩm được đưa ra thị trường, người tiêu dùng chỉ cần quét mã QR là có thể tiếp cận đầy đủ thông tin về nguồn gốc và quy trình sản xuất.
Việc minh bạch thông tin đã góp phần nâng cao uy tín sản phẩm, giảm rủi ro trong xuất khẩu và gia tăng giá trị cho nông sản địa phương.
Mở rộng ứng dụng, hướng tới minh bạch toàn chuỗi
Không chỉ dừng lại ở một số sản phẩm trái cây, việc ứng dụng AI trong truy xuất nguồn gốc đang được mở rộng sang nhiều ngành hàng khác như cà phê, hồ tiêu và gạo.
Trong ngành hồ tiêu, một số doanh nghiệp đã triển khai hệ thống quản lý chuỗi cung ứng tích hợp AI, cho phép theo dõi toàn bộ quá trình từ vùng nguyên liệu đến chế biến và xuất khẩu. Dữ liệu được cập nhật liên tục giúp phát hiện sớm những lô hàng không đạt tiêu chuẩn, đồng thời hỗ trợ truy xuất nguồn gốc nhanh chóng khi cần thiết.
Việc minh bạch hóa thông tin không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của các thị trường khó tính mà còn nâng cao uy tín thương hiệu. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh các quy định về truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng được siết chặt.
Ở góc độ người tiêu dùng, công nghệ giúp họ dễ dàng kiểm tra thông tin sản phẩm, từ đó yên tâm hơn trong lựa chọn. Trong khi đó, cơ quan quản lý có thêm công cụ để giám sát, kiểm soát chất lượng và xử lý vi phạm hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, việc triển khai AI trong truy xuất nguồn gốc vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Chi phí đầu tư ban đầu cao, hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ và hạn chế về kỹ năng số của người nông dân là những rào cản lớn.
Để khắc phục, cần có sự vào cuộc đồng bộ từ Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan. Trong đó, việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia, hỗ trợ đào tạo kỹ năng số và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ là những giải pháp quan trọng.
Có thể thấy, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong truy xuất nguồn gốc không chỉ là xu hướng mà còn là yêu cầu tất yếu. Khi mỗi sản phẩm đều có “hồ sơ số” minh bạch, nông sản Việt sẽ có thêm cơ hội khẳng định vị thế trên thị trường, hướng tới phát triển bền vững trong dài hạn.
Như vậy, việc phát triển và ứng dụng AI vào hệ thống truy xuất nguồn gốc là hướng đi phù hợp với Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng như Quyết định số 1131/QĐ-TTg ngày 12/6/2025 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược.