Nâng cao năng suất tổng hợp (TFP) – chìa khóa mở ra dư địa tăng trưởng mới

TFP là chỉ tiêu phản ánh hiệu quả kết hợp giữa vốn và lao động trong quá trình tạo ra giá trị gia tăng. Trong đó, công nghệ được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ là thiết bị hay phần mềm mà còn bao gồm phương thức tổ chức sản xuất, quản trị và đổi mới quy trình.

Cả ba yếu tố lao động, vốn và năng suất cần được thúc đẩy đồng thời, tạo thế cân bằng và bền vững (hình minh họa)

TFP xét về bản chất, là phần giá trị gia tăng không đến từ việc tăng vốn hay lao động, mà đến từ hiệu quả sử dụng các nguồn lực. Đó là kết quả của đổi mới công nghệ, cải tiến quản trị, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tổ chức sản xuất khoa học. Nếu vốn và lao động tạo ra quy mô, thì TFP tạo ra giá trị. Chính vì vậy, một nền kinh tế có TFP cao thường là nền kinh tế có năng lực cạnh tranh mạnh, khả năng thích ứng tốt và ít phụ thuộc vào khai thác tài nguyên hay mở rộng đầu vào.

Thực tế cho thấy, trong những năm gần đây, đóng góp của TFP vào tăng trưởng kinh tế Việt Nam đã có xu hướng gia tăng, phản ánh những chuyển biến tích cực trong ứng dụng khoa học – công nghệ và cải cách thể chế. Tuy nhiên, so với các nền kinh tế phát triển trong khu vực, dư địa cải thiện vẫn còn rất lớn. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ nâng cao tỷ trọng TFP, mà còn phải coi đây là trụ cột xuyên suốt trong chiến lược phát triển.

Sở dĩ TFP được xem là chìa khóa cho tăng trưởng giai đoạn mới bởi ba lý do cốt lõi. Trước hết, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng đang dần bộc lộ giới hạn khi chi phí lao động tăng lên và hiệu quả đầu tư giảm sút. Việc tiếp tục phụ thuộc vào vốn và lao động không chỉ khiến nền kinh tế đối mặt với nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình, mà còn làm suy giảm sức cạnh tranh dài hạn. Trong khi đó, tăng trưởng dựa trên TFP cho phép tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng nguồn lực, mở ra dư địa phát triển mà không cần gia tăng áp lực lên vốn và lao động.

Thứ hai, TFP gắn chặt với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số – những xu hướng đang định hình lại cấu trúc kinh tế toàn cầu. Khi doanh nghiệp ứng dụng công nghệ mới, tối ưu quy trình và tận dụng dữ liệu, hiệu quả sản xuất, kinh doanh sẽ được nâng lên đáng kể. Đây cũng là con đường nhanh nhất để rút ngắn khoảng cách phát triển với các quốc gia đi trước.

Thứ ba, TFP góp phần thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Không giống như việc mở rộng sản xuất dựa vào khai thác tài nguyên, nâng cao TFP giúp giảm lãng phí, tiết kiệm năng lượng và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh phát triển xanh và kinh tế tuần hoàn đang trở thành xu hướng tất yếu.

Doanh nghiệp đã kiên trì theo đuổi chiến lược đầu tư vào công nghệ hiện đại, tự động hóa sản xuất và quản trị theo chuẩn quốc tế

Ở cấp độ doanh nghiệp, TFP không phải là khái niệm trừu tượng mà được cụ thể hóa qua từng hoạt động cải tiến hằng ngày. Một trong những minh chứng tiêu biểu là Công ty Cổ phần Sữa Việt Nam (Vinamilk). Doanh nghiệp này đã kiên trì theo đuổi chiến lược đầu tư vào công nghệ hiện đại, tự động hóa sản xuất và quản trị theo chuẩn quốc tế. Các nhà máy thông minh với hệ thống robot và dây chuyền tự động giúp tối ưu hóa năng suất, giảm sai lỗi và đảm bảo chất lượng đồng đều.

Song song với đó, Vinamilk còn chú trọng xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy văn hóa cải tiến liên tục. Nhờ vậy, doanh nghiệp không chỉ duy trì tăng trưởng ổn định mà còn mở rộng thị trường xuất khẩu, nâng cao giá trị thương hiệu trên trường quốc tế.

Thúc đẩy văn hóa cải tiến liên tục

Doanh nghiệp nâng cao TFP không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án đầu tư khổng lồ, mà có thể xuất phát từ những cải tiến nhỏ nhưng liên tục trong quản trị và vận hành. Việc áp dụng các công cụ như Lean, Kaizen, TPM hay chuyển đổi số từng phần đều có thể tạo ra tác động tích cực nếu được triển khai đúng cách.

Tuy nhiên, hành trình nâng cao TFP tại Việt Nam vẫn còn không ít thách thức. Phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế về nguồn lực và năng lực tiếp cận công nghệ. Chất lượng nguồn nhân lực chưa đồng đều, thiếu kỹ năng phù hợp với nền kinh tế số. Bên cạnh đó, sự liên kết giữa doanh nghiệp với các viện nghiên cứu và trường đại học chưa thực sự chặt chẽ, khiến việc chuyển giao công nghệ còn nhiều rào cản. Những “điểm nghẽn” này nếu không được tháo gỡ sẽ làm chậm quá trình nâng cao TFP, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng tăng trưởng chung.

Để TFP thực sự trở thành động lực trung tâm, cần một cách tiếp cận đồng bộ từ cấp vĩ mô đến vi mô. Ở tầm quốc gia, việc hoàn thiện thể chế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển hạ tầng số là yếu tố nền tảng. Chính sách cần hướng tới khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, nâng cao năng lực quản trị và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, cần xây dựng hệ sinh thái kết nối hiệu quả giữa doanh nghiệp – nhà khoa học – nhà trường nhằm thúc đẩy quá trình thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.

Ở cấp doanh nghiệp, điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy phát triển. Thay vì chạy theo tăng trưởng bằng mở rộng quy mô, doanh nghiệp cần tập trung vào nâng cao hiệu quả, tối ưu nguồn lực và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn. Điều này đòi hỏi sự đầu tư bài bản vào công nghệ, con người và hệ thống quản trị. Trong kỷ nguyên số, dữ liệu không chỉ là tài sản mà còn là “đòn bẩy” giúp doanh nghiệp cải thiện TFP một cách nhanh chóng và bền vững.

Có thể thấy, nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp không đơn thuần là một chỉ tiêu kinh tế, mà là thước đo phản ánh trình độ phát triển của cả nền kinh tế. Khi TFP được cải thiện, tăng trưởng sẽ không còn phụ thuộc vào những yếu tố hữu hạn như tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà chuyển sang dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây chính là nền tảng để Việt Nam bứt phá, nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và hướng tới một mô hình phát triển bền vững, hiện đại hơn trong những thập kỷ tới.

Tại Hội thảo "Động lực cho tăng trưởng kinh tế hai con số và triển vọng nông nghiệp 2026" , TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách Tài chính Tiền tệ quốc gia, cho rằng, để nâng cao TFP một cách thực chất, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Thứ nhất là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Hiện Việt Nam có khoảng 16 triệu công nhân, nhưng phần lớn thiếu kỹ năng chuyên sâu. Đáng chú ý, còn khoảng 1,6 triệu thanh niên nông thôn chưa có việc làm ổn định, cho thấy dư địa lớn trong đào tạo và sử dụng lao động.

Thứ hai là nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực. Tăng trưởng không chỉ phụ thuộc vào quy mô vốn mà quan trọng hơn là cách sử dụng vốn. Nếu nguồn lực bị phân tán, đầu tư dàn trải, hiệu quả sẽ thấp và khó tạo ra giá trị gia tăng.

Thứ ba là phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ, qua đó giảm chi phí logistics và cải thiện khả năng kết nối của nền kinh tế. Đây là yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh và tăng sức cạnh tranh.

Thứ tư là cải cách thể chế tiếp tục là yếu tố then chốt. Dù chủ trương, chính sách đã khá đầy đủ, nhưng khâu thực thi vẫn là điểm nghẽn lớn. Vì vậy, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện, chuyển từ “chính sách trên giấy” sang hành động cụ thể sẽ quyết định thành công trong việc nâng cao năng suất và thúc đẩy tăng trưởng.