Nâng cao giá trị gia tăng, ưu tiên phát triển công nghệ sinh học trong ngành thủy sản

Ngành thủy sản nước ta đang có bước phát triển nhanh, đặc biệt trong chế biến và xuất khẩu. Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, cả nước hiện có 823 cơ sở chế biến thủy sản, chủ yếu là chế biến đông lạnh, với hệ thống công nghệ và thiết bị ngày càng hiện đại, gắn kết chặt chẽ với vùng nguyên liệu. Số lượng doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu vào các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Hàn Quốc, Australia… ngày càng tăng.

Tăng trưởng xuất khẩu thủy sản, vì thế, không chỉ dựa vào sản lượng mà còn nhờ đẩy mạnh chế biến sâu và gia tăng giá trị. Năm 2025, tổng sản lượng thủy sản đạt gần 10 triệu tấn, trong đó nuôi trồng chiếm hơn 6,1 triệu tấn; xuất khẩu đạt 11,3 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia xuất khẩu thủy sản hàng đầu thế giới. Đà tăng trưởng tiếp tục duy trì trong 4 tháng đầu năm nay với sản lượng trên 3 triệu tấn và kim ngạch 3,59 tỷ USD, tăng 11,9% so với cùng kỳ.

Xét riêng giai đoạn 2021 - 2025, sản lượng nuôi trồng thủy sản tăng từ 4,88 triệu tấn lên 6,11 triệu tấn. Các đối tượng nuôi có giá trị cao như tôm nước lợ, cá tra, rong tảo và nhuyễn thể trở thành trụ cột của ngành. Khoa học, công nghệ đóng góp then chốt vào thành quả này, đặc biệt ở các khâu như chọn tạo giống, sản xuất thức ăn, quản lý môi trường nuôi và truy xuất nguồn gốc.

PGS.TS Nguyễn Hữu Ninh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ thông tin, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết 5 năm qua, Bộ đã triển khai 113 nhiệm vụ khoa học, công nghệ với tổng kinh phí hơn 336 tỷ đồng. Kết quả đã tạo ra 48 tiến bộ kỹ thuật, 9 quy trình được bảo hộ, hàng trăm công bố khoa học và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Các kết quả nghiên cứu đã được ứng dụng vào thực tiễn với quy mô lớn, chiếm khoảng 90% diện tích và sản lượng nuôi trồng thủy sản. Đặc biệt, các cơ sở nghiên cứu đã chọn tạo được 12 giống mới và chuyển giao thành công 27 tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất; giúp tăng năng suất trên 10% và hiệu quả kinh tế trên 15%. Nhờ đó, ngành duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định 4 - 5%/năm, nâng cao thu nhập cho người dân, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương và bảo đảm an sinh xã hội.

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, ngành thủy sản vẫn đối mặt không ít hạn chế. Công tác nghiên cứu và phát triển giống chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thị trường; việc thương mại hóa các kết quả nghiên cứu còn chậm; thị trường khoa học, công nghệ phát triển chưa tương xứng với tiềm năng. Bên cạnh đó, hạ tầng và trình độ công nghệ tại nhiều địa phương còn lạc hậu, mức độ ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số giữa các vùng, doanh nghiệp chưa đồng đều.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, các chuyên gia nhận định, làm chủ công nghệ không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là yếu tố quyết định để nâng cao giá trị và phát triển bền vững ngành thủy sản. Giai đoạn 2026 - 2030, khoa học, công nghệ được xác định là động lực then chốt cho nông nghiệp hiện đại, sạch và bền vững. Trọng tâm là làm chủ công nghệ giống sạch bệnh, phát triển nuôi trồng công nghệ cao, giảm sử dụng kháng sinh và tăng cường ứng dụng chế phẩm sinh học.

Theo PGS.TS. Nguyễn Hữu Ninh, ngành cần đẩy mạnh nghiên cứu vaccine, thức ăn, công nghệ xử lý môi trường, cũng như bảo quản và chế biến nhằm nâng cao giá trị gia tăng. Đồng thời, cần ưu tiên phát triển công nghệ sinh học, mở rộng sản xuất quy mô lớn gắn với ứng dụng công nghệ cao; thúc đẩy chuyển đổi số và công nghệ 4.0 để hình thành mô hình nuôi trồng thông minh, truy xuất nguồn gốc, liên kết chuỗi giá trị và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Nhấn mạnh vai trò cốt lõi của công nghệ, bà Đặng Thị Lụa, Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam, cho rằng, định hướng phát triển ngành thời gian tới cần tập trung vào các trụ cột: công nghệ sinh học và di truyền thế hệ mới; thức ăn và dinh dưỡng thông minh; vật liệu mới và tự động hóa; chế biến sâu gắn với kinh tế tuần hoàn; công nghệ xanh thích ứng biến đổi khí hậu; cùng với chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong quản trị.

Song song với đó, cần tăng cường liên kết “Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp”, chuyển từ cơ chế hỗ trợ sang cơ chế đặt hàng, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Về dài hạn, ngành thủy sản được định hướng phát triển nuôi biển công nghệ cao quy mô lớn, bảo đảm an toàn sinh học, gắn với chuỗi giá trị và đạt chuẩn quốc tế. Hoạt động khai thác cần chuyển mạnh ra vùng khơi, gắn với chống khai thác bất hợp pháp (IUU) và hiện đại hóa hạ tầng nghề cá theo hướng số hóa. Đồng thời, đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển doanh nghiệp lớn và thương mại điện tử nhằm nâng cao giá trị gia tăng; phục hồi hệ sinh thái biển, phát triển sinh kế bền vững và xây dựng hệ thống quan trắc, cảnh báo môi trường tự động.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, để hiện thực hóa các mục tiêu này, ngành cần tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý khoa học, công nghệ, tạo động lực cho đội ngũ nghiên cứu và thúc đẩy thương mại hóa kết quả. Đồng thời, phát triển thị trường khoa học, công nghệ, tăng cường kết nối với doanh nghiệp và đẩy mạnh hội nhập quốc tế, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của thủy sản Việt Nam trên thị trường toàn cầu.