Thúc đẩy tăng trưởng xanh: Việt Nam cần đột phá thể chế và nguồn lực tài chính xanh

Tại Diễn đàn hợp tác Kinh tế Việt Nam - châu Á 2026 với chủ đề “Tăng trưởng kinh tế xanh tại Việt Nam trong bối cảnh và điều kiện mới” diễn ra chiều 12/5, nhiều chuyên gia kinh tế nhận định, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải đồng thời bảo đảm mục tiêu tăng trưởng cao, phát triển bền vững và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần những đột phá mạnh mẽ về thể chế, công nghệ và đặc biệt là nguồn lực tài chính xanh.

Phát biểu tại diễn đàn, PGS,TS. Nguyễn Hồng Sơn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nguyên Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, Chiến lược tăng trưởng xanh của Việt Nam đặt mục tiêu giảm cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP ít nhất 15% vào năm 2030 và tối thiểu 30% vào năm 2050 so với mức năm 2014. Đồng thời, chiến lược cũng nhấn mạnh yêu cầu xanh hóa các ngành kinh tế, sử dụng tiết kiệm năng lượng và tài nguyên, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Theo PGS,TS. Nguyễn Hồng Sơn, Việt Nam hiện đặt mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, đồng thời hướng tới tăng trưởng GDP hai con số trong giai đoạn 2026-2030. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đã cam kết thực hiện các Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) đến năm 2030 và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Thúc đẩy tăng trưởng xanh: Việt Nam cần đột phá thể chế và nguồn lực tài chính xanh

“Điều này đặt ra một câu hỏi lớn ở tầm chiến lược phát triển quốc gia: Việt Nam có thể đồng thời đạt được tăng trưởng cao, tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và net zero hay không? Nếu có thì bằng mô hình phát triển nào, thể chế nào, công nghệ nào và bằng phương thức tổ chức thực thi nào?”, PGS,TS. Nguyễn Hồng Sơn nhấn mạnh.

Phân tích về mô hình tăng trưởng hiện nay, PGS,TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cho rằng, vấn đề không còn là lựa chọn giữa tăng trưởng nhanh hay tăng trưởng xanh, mà phải “xanh hóa để tăng trưởng nhanh và bền vững hơn”.

Theo ông, Việt Nam cần chuyển đổi tư duy phát triển từ “tăng trưởng rồi mới xanh” sang “xanh để tăng trưởng nhanh hơn”. Để làm được điều đó, cần thực hiện 6 đột phá lớn gồm: đột phá về thể chế; công nghệ và số hóa; nguồn nhân lực; hạ tầng; phát triển doanh nghiệp; và liên kết vùng, liên kết ngành.

Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Thanh Hải, chuyên gia kinh tế cao cấp cho rằng, yếu tố cốt lõi để hiện thực hóa tăng trưởng xanh chính là nguồn lực tài chính xanh.

Ông cho biết, trên thế giới, phát hành trái phiếu xanh hiện là nguồn tài chính xanh lớn nhất với quy mô phát hành hằng năm có thời điểm đạt tới 670 tỷ USD. Tính đến hết năm 2025, tổng dư nợ trái phiếu xanh tích lũy toàn cầu đạt khoảng 4.156,4 tỷ USD, chiếm 3,2% tổng dư nợ trái phiếu toàn cầu. Nếu tính cả trái phiếu bền vững, quy mô đã lên tới 6.154,6 tỷ USD, tương đương khoảng 5,2% tổng dư nợ trái phiếu toàn cầu.

Tại Việt Nam, nguồn lực tài chính xanh hiện chưa được phân loại và thống kê đầy đủ, song bước đầu đã hình thành nhiều công cụ như tín dụng xanh, trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững, các quỹ xanh trong nước và quốc tế, vốn ODA và FDI cho các dự án xanh, thuế bảo vệ môi trường, nguồn thu từ tín chỉ carbon…

Trong đó, tín dụng xanh hiện là nguồn tài chính xanh lớn nhất tại Việt Nam dù quy mô vẫn còn khiêm tốn. Đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng xanh đạt khoảng 780.000 tỷ đồng, tương đương 29,65 tỷ USD và chiếm khoảng 6,07% GDP. Trong giai đoạn 2016-2025, tín dụng xanh tăng khoảng 8,5 lần. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng tín dụng xanh trong hai năm gần đây có xu hướng chậm lại, chỉ đạt 9,7% năm 2024 và 14,7% năm 2025, thấp hơn tốc độ tăng trưởng tín dụng chung của nền kinh tế.

Đối với trái phiếu xanh, dù đây là nguồn tài chính xanh chủ lực trên thế giới nhưng tại Việt Nam vẫn phát triển khá hạn chế. Giai đoạn 2019-2025, tổng phát hành trái phiếu doanh nghiệp cho các dự án năng lượng tái tạo chỉ đạt khoảng 3,3 tỷ USD và có xu hướng giảm dần so với GDP. Trong khi đó, phát hành trái phiếu xanh bằng đồng Việt Nam giai đoạn 2022-2025 cũng chỉ đạt khoảng 1 tỷ USD.

TS. Nguyễn Thanh Hải cho biết, từ năm 2016, Bộ Tài chính đã phê duyệt đề án phát hành thí điểm trái phiếu xanh chính quyền địa phương. TP Hồ Chí Minh và Bà Rịa - Vũng Tàu đã triển khai thí điểm trong giai đoạn 2016-2017 với quy mô nhỏ nhằm tài trợ cho các dự án xanh. Bộ Tài chính cũng đã xây dựng Đề án phát hành trái phiếu xanh Chính phủ, tuy nhiên đến nay vẫn chưa được trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo quy định.

Hiện nay, cả nước mới chỉ có khoảng 10 ngân hàng, 1 công ty tài chính và 7 doanh nghiệp phát hành trái phiếu xanh và trái phiếu bền vững trong nước với quy mô còn nhỏ. Đợt phát hành lớn nhất khoảng 2.000 tỷ đồng, trong khi quy mô phát hành quốc tế lớn nhất mới đạt khoảng 300 triệu USD.

Bên cạnh đó, hệ thống các quỹ xanh tại Việt Nam vẫn còn rất hạn chế cả về số lượng và quy mô. Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam hiện có quy mô khoảng 3.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 115 triệu USD. Một số quỹ quốc tế đã hoạt động tại Việt Nam nhưng nguồn vốn giải ngân thực tế còn khá khiêm tốn.

Theo các chuyên gia, để thúc đẩy tăng trưởng xanh trong giai đoạn mới, Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về tài chính xanh, xây dựng thị trường carbon đồng bộ, thúc đẩy phát hành trái phiếu xanh và đa dạng hóa các kênh huy động vốn cho các dự án phát triển bền vững. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức tài chính quốc tế nhằm tạo động lực cho quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế.