Cơ chế mua bán điện trực tiếp: Đáp ứng tiêu chuẩn xanh, mở lối doanh nghiệp

Năng lượng xanh không chỉ là chiến lược tương lai, mà là nhiệm vụ bắt buộc

Để thị trường điện xanh phát triển đúng nghĩa và ứng dụng công nghệ lưu trữ năng lượng theo hướng an toàn, hiệu quả, cần tháo gỡ khó khăn liên quan đến cơ chế mua bán điện trực tiếp.

Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phát biểu tại diễn đàn

Phát biểu tại Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách điện tái tạo và lưu trữ, nền tảng năng lượng xanh ổn định của doanh nghiệp”, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết trong những năm qua, Việt Nam đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong tiến trình chuyển dịch năng lượng, hướng tới phát triển các nguồn năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, đồng thời bảo đảm đủ điện cho phát triển kinh tế - xã hội.

Ngày 11/12/2025, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 253/2025/QH15 về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030. Nghị quyết nhấn mạnh định hướng mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện xanh một cách chủ động, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Đồng thời, Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu phát triển hạ tầng lưu trữ năng lượng (BESS) nhằm nâng cao khả năng hấp thụ điện tái tạo, góp phần vận hành hệ thống điện ổn định, an toàn và hiệu quả. Đây là một chủ trương lớn, có ý nghĩa chiến lược và cần được cụ thể hóa bằng chính sách đồng bộ, khả thi.

Năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10%. Với mục tiêu này, nhu cầu điện năng sẽ phải tăng khoảng 1,2-1,5 lần, tương ứng mức tăng 12-15% mỗi năm, tạo áp lực rất lớn đối với hệ thống điện quốc gia.

Trong bối cảnh đó, ngày 30/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg, thể hiện định hướng rõ ràng trong việc tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, nhằm giảm áp lực cung, cầu điện, bảo đảm an ninh năng lượng trong điều kiện nhu cầu tiêu thụ tăng nhanh và thị trường năng lượng thế giới tiếp tục biến động.

Những định hướng này khẳng định: năng lượng xanh không chỉ là chiến lược tương lai, mà là nhiệm vụ bắt buộc, khi các thách thức thực tiễn đã hiện hữu và ngày càng gay gắt.

Ông Phòng cũng chỉ ra 3 thách thức lớn bao gồm: Thứ nhất, thế giới đang trải qua những biến động địa chính trị, tác động mạnh tới chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Giá than, khí hóa lỏng (LNG), dầu mỏ… đều biến động khó lường, chịu ảnh hưởng bởi xung đột, cạnh tranh nguồn cung và chính sách thương mại.

Trong khi đó, nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu nhập khẩu để sản xuất điện. Điều này tạo ra rủi ro lớn cho an ninh năng lượng, cho ổn định giá thành sản xuất và cho năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thứ hai, ở thị trường trong nước, nhu cầu điện tiếp tục tăng nhanh. Quá trình công nghiệp hóa, phát triển logistics, chuyển đổi số, hình thành các trung tâm dữ liệu, các khu công nghiệp mới, đô thị thông minh… đang khiến điện không chỉ tăng về lượng mà còn đáp ứng được về yêu cầu xanh hóa.

Thứ ba, các yêu cầu quốc tế về phát triển bền vững đang trở thành tiêu chuẩn bắt buộc. Trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới…, doanh nghiệp có nhiều cơ hội tiếp cận thị trường lớn, nhưng cơ hội đi cùng thách thức.

Các cơ chế như CBAM của Liên minh châu Âu, cùng các bộ tiêu chuẩn ESG, tiêu chuẩn carbon, tiêu chuẩn chuỗi cung ứng xanh… đang dần trở thành điều kiện thương mại bắt buộc. Có thể nói, đây chính là “giấy phép thông hành” để doanh nghiệp duy trì đơn hàng, giữ thị phần và vị trí trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Phó Chủ tịch VCCI nhìn nhận mặc dù tiềm năng phát triển điện tái tạo và lưu trữ năng lượng tại Việt Nam là rất lớn, nhưng quá trình triển khai vẫn còn nhiều vướng mắc.

Với mô hình triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do khung chính sách chưa đồng bộ, thiếu hướng dẫn cụ thể. Doanh nghiệp còn lúng túng trong việc lựa chọn mô hình hợp đồng phù hợp, chưa rõ cơ chế xác định chi phí truyền tải, phân phối, quy trình thanh toán, trách nhiệm và quyền lợi giữa các bên liên quan. Đây là vấn đề cấp bách cần tháo gỡ, để DPPA thực sự trở thành động lực thúc đẩy thị trường điện xanh phát triển đúng nghĩa.

Với cơ chế phát triển lưu trữ năng lượng, các quy định liên quan đến đầu tư, đấu nối, cơ chế giá, mô hình kinh doanh, tiêu chuẩn kỹ thuật, thị trường dịch vụ phụ trợ, cũng như cơ chế huy động vốn, tín dụng xanh… vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển và nhu cầu thực tế.

Chủ trương của Đảng và Chính phủ đã rất rõ ràng. Nhưng để đi từ chủ trương đến thực tế, chúng ta cần một hệ thống chính sách cụ thể, đồng bộ và khả thi hơn.

Xuất phát từ yêu cầu đó, VCCI mong muốn tổng hợp đầy đủ các kiến nghị của cộng đồng doanh nghiệp và giới chuyên gia, đồng thời đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm thúc đẩy triển khai hiệu quả cơ chế DPPA và ứng dụng công nghệ lưu trữ năng lượng theo hướng an toàn, hiệu quả. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu suất vận hành, ổn định hệ thống điện và phục vụ tốt hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe

Tại Diễn đàn, đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương) cho hay khả năng tiếp cận điện xanh đang dần trở thành điều kiện để doanh nghiệp duy trì đơn hàng, tham gia chuỗi cung ứng và thu hút đầu tư.

Quang cảnh diễn đàn

Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch năng lượng sâu rộng, trong đó yêu cầu về sử dụng năng lượng sạch, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh đang trở thành yếu tố mang tính quyết định đối với doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thực tiễn cho thấy, nhiều thị trường xuất khẩu lớn đã và đang áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe liên quan đến giảm phát thải và sử dụng điện xanh, điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hình thành các cơ chế phù hợp, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động tiếp cận nguồn điện sạch với chi phí hợp lý và có khả năng dự báo.

Trong bối cảnh đó, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) là một trong những công cụ quan trọng. Theo đại diện Cục Điện lực, cơ chế DPPA không chỉ là một công cụ kỹ thuật của ngành điện, mà là một cấu phần quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Hiện tại đã có một trường hợp tham gia mua bán điện trực tiếp, đang trong quá trình hoàn thiện hợp đồng.

Để cơ chế này phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp, trên cơ sở chia sẻ thông tin, minh bạch và tuân thủ các nguyên tắc thị trường.

TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) cho biết, từ thực tiễn tại các khu công nghiệp (KCN), quá trình xanh hóa hiện nay vẫn chưa được tiếp cận như một bài toán hệ thống. "Đây không chỉ là câu chuyện điện mặt trời, mà là sự đồng bộ giữa chính sách công nghiệp, năng lượng và hạ tầng," ông Tuấn nói. 

TS. Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA)

Trong bối cảnh đó, DPPA với nền tảng từ Nghị định 80/2024/NĐ-CP và 57/2025/NĐ-CP được đánh giá là bước tiến quan trọng, nhưng vẫn còn những điểm nghẽn cần tiếp tục hoàn thiện.

Ông Tuấn dẫn thực tế tại các KCN như Amata, Long Đức hay mô hình KCN sinh thái DEEP-C, nơi doanh nghiệp đã chủ động đầu tư năng lượng tái tạo, cho thấy nhu cầu rất lớn về điện xanh. Dù vậy, khuôn khổ pháp lý đối với mô hình "sau công tơ" vẫn còn hạn chế. Điện tự sản tự tiêu chưa thể chia sẻ trực tiếp giữa các doanh nghiệp trong cùng KCN.

Từ đó, ông đề xuất cần sớm hoàn thiện hướng dẫn triển khai DPPA nội khu qua đường dây riêng, cho phép hình thành các hệ thống microgrid, trong đó chủ đầu tư KCN đóng vai trò điều phối.

Bên cạnh đó, ông Tuấn kiến nghị ứng dụng các nền tảng công nghệ như blockchain và hợp đồng thông minh để mã hóa dữ liệu đo đếm, hỗ trợ đối soát chứng chỉ năng lượng (RECs) và thanh toán, nhằm đảm bảo minh bạch trong vận hành. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, khi triển khai DPPA kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), hai rào cản lớn nhất là tính khả thi tài chính và rủi ro hạ tầng.

Việc đầu tư BESS quy mô lớn đòi hỏi nguồn vốn đáng kể, trong khi cơ chế tài chính xanh chưa được khai thông đầy đủ. Ông đề xuất cần tạo điều kiện để KCN tiếp cận các nguồn vốn này, đồng thời sớm ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan đến môi trường, bao gồm xử lý pin và thiết bị sau vòng đời.

Một vấn đề quan trọng khác là cách tính chi phí dịch vụ hệ thống điện trong cơ chế DPPA. Theo phân tích ông Tuấn dẫn lại, nếu tiếp tục tính theo cơ chế một thành phần (theo sản lượng), mức phí có thể lên tới khoảng 820 đồng/kWh. Trong khi đó, nếu áp dụng cơ chế giá điện hai thành phần và tách bạch chi phí cố định và biến đổi, mức phí có thể giảm xuống khoảng 500 đồng/kWh.

Sự chênh lệch này có ý nghĩa lớn về mặt tài chính, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp. Ông Tuấn cho rằng, hoàn thiện cơ chế DPPA và thúc đẩy BESS không chỉ nhằm cung cấp điện sạch mà còn góp phần chuyển đổi KCN theo hướng vận hành hiệu quả hơn về năng lượng.

Việc xử lý đồng bộ các yếu tố kỹ thuật, tài chính và pháp lý sẽ quyết định khả năng hiện thực hóa mục tiêu xanh hóa, cũng như nâng cao sức cạnh tranh của KCN trong thu hút đầu tư.

Phát biểu tại Diễn đàn, TS Trần Huỳnh Ngọc – Chuyên gia cao cấp năng lượng tái tạo, Amperes (Alluvium Group) cho rằng hệ thống điện Việt Nam đang đứng trước áp lực lớn trong giai đoạn tới.

TS Trần Huỳnh Ngọc – Chuyên gia cao cấp năng lượng tái tạo, Amperes (Alluvium Group) chia sẻ tại diễn đàn

TS Trần Huỳnh Ngọc phân tích, nhu cầu điện năng được dự báo tiếp tục tăng nhanh nhằm đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2026 - 2030. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cho thấy tổng nhu cầu điện có thể đạt khoảng 560 - 600 TWh vào năm 2030. Đồng thời, cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 đặt ra yêu cầu chuyển dịch năng lượng theo hướng bền vững, gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo và giảm phụ thuộc vào các nguồn phát thải cao.

Trên nền tảng đó, khung pháp lý ngành điện giai đoạn 2024 - 2025 đã có nhiều thay đổi quan trọng. Luật Điện lực 2024 mở đường cho việc phát triển thị trường điện theo hướng cạnh tranh, minh bạch hơn. Các nghị quyết của Đảng và Chính phủ tiếp tục nhấn mạnh việc phát triển thị trường năng lượng, khuyến khích khu vực tư nhân tham gia và ưu tiên năng lượng tái tạo. Đáng chú ý, Nghị định 57/2025/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và Nghị định 58/2025/NĐ-CP về điện mặt trời tự sản tự tiêu đã tạo hành lang pháp lý cho các mô hình này đi vào thực tiễn...

Về dài hạn, chuyên gia nhận định giá điện hai thành phần là xu hướng tất yếu nhằm phản ánh đúng chi phí đầu tư và vận hành của hệ thống điện. Trong bối cảnh giá điện bán lẻ có xu hướng tăng trong trung hạn, năng lượng tái tạo kết hợp với hệ thống lưu trữ vẫn duy trì lợi thế cạnh tranh nếu được hỗ trợ bởi cơ chế chính sách phù hợp.

“Việc áp dụng giá điện hai thành phần không làm mất đi vai trò của DPPA và điện mặt trời tự sản tự tiêu, nhưng đặt ra yêu cầu phải đánh giá lại hiệu quả theo cách tiếp cận toàn diện hơn. Trọng tâm chuyển từ đầu tư riêng lẻ sang tối ưu hóa tổng thể hệ thống năng lượng, trên cơ sở kết hợp giữa công nghệ, vận hành và chính sách”, TS Trần Huỳnh Ngọc nói.

Có thể nói sự phát triển của hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin tại Việt Nam là xu hướng tất yếu trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả và bền vững, vấn đề an toàn, đặc biệt là PCCC cần được đặt lên hàng đầu. Việc tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế, triển khai đúng quy trình và ứng dụng công nghệ tiên tiến sẽ là chìa khóa giúp lưu trữ điện phát triển an toàn và lâu dài.