Xác lập trên nền tảng của sự chính xác, minh bạch và trách nhiệm

Trong làn sóng AI đang định hình lại báo chí, câu hỏi không còn là đi nhanh đến đâu, mà là giữ chuẩn mực thế nào. Khi tốc độ có thể đánh đổi độ tin cậy, các giá trị như xác thực, minh bạch và trách nhiệm càng trở thành nền tảng cốt lõi của báo chí.

Quang cảnh tọa đàm trao đổi thu hút đông đảo các chuyên gia, các phóng viên, biên tập viên các cơ quan báo chí

Tại tọa đàm, bà Ramla Khalidi – Trưởng Đại diện thường trú của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc – nhấn mạnh rằng trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, niềm tin của công chúng đối với báo chí trở thành yếu tố then chốt hơn bao giờ hết. Theo bà, niềm tin ấy không được xây dựng từ tốc độ đưa tin, mà phải được xác lập trên nền tảng của sự chính xác, minh bạch và trách nhiệm.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú của UNDP tại Việt Nam

Để minh họa cho tác động của thông tin sai lệch, bà dẫn chứng trường hợp Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từng phải đăng tải video xuất hiện tại một quán cà phê công cộng nhằm bác bỏ tin đồn bị ám sát lan truyền trên mạng. Sự việc cho thấy, trong thời đại số, tin giả không chỉ lan nhanh mà còn có thể tác động trực tiếp tới niềm tin xã hội, buộc các nhân vật công chúng phải chủ động “đính chính” theo những cách chưa từng có tiền lệ.

Từ thực tế đó, bà Ramla Khalidi cho biết các phiên thảo luận tại tọa đàm tập trung vào hai mục tiêu trọng tâm: nâng cao nhận thức về đạo đức AI trong báo chí, đặc biệt gắn với các giá trị cốt lõi như tính xác thực, minh bạch, năng lực biên tập và việc củng cố niềm tin công chúng; đồng thời, tăng cường năng lực cho người làm báo trong việc tích hợp AI vào quy trình tác nghiệp, từ kiểm chứng thông tin đến sản xuất nội dung.

Con người giữ vai trò kiểm soát

Ở góc nhìn quốc tế, bà Leigh McCumber – Tham tán Chính trị và Kinh tế của Đại sứ quán Canada tại Việt Nam đã đưa ra những con số đáng chú ý về mức độ lo ngại của xã hội trước làn sóng AI. Dẫn khảo sát của quỹ báo chí Canada, bà cho biết có tới 88% người dân nước này lo ngại thông tin trong lĩnh vực tin tức có thể bị bóp méo bởi AI; gần một nửa số người được hỏi cho biết họ tiếp xúc với thông tin sai lệch hoặc gây hiểu nhầm mỗi ngày. Những số liệu này phản ánh một thực tế rõ ràng: thách thức từ AI không còn là dự báo, mà đã hiện hữu trong đời sống thông tin.

Bà Leigh McCumber, Tham tán Chính trị và Kinh tế của Đại sứ quán Canada tại Việt Nam

Trước bối cảnh đó, bà Leigh McCumber cho biết CBC đã xây dựng các nguyên tắc định hướng rõ ràng trong việc ứng dụng AI. Theo đó, mô hình báo chí có sự hỗ trợ của AI được ưu tiên, trong đó nhà báo sử dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả công việc nhưng vẫn giữ toàn quyền kiểm soát biên tập. AI chỉ đóng vai trò là công cụ, tuyệt đối không phải là tác giả, một ranh giới mang tính nguyên tắc trong thời đại nội dung do AI tạo ra ngày càng phổ biến.

Đáng chú ý, từ ba năm trước, CBC đã cam kết không sử dụng hoặc cung cấp nội dung do AI tạo ra cho công chúng nếu không bảo đảm tính minh bạch đầy đủ. Nguyên tắc này nhằm tránh gây hiểu nhầm cho độc giả, đồng thời khẳng định rằng dù công nghệ phát triển đến đâu, các giá trị cốt lõi của báo chí vẫn không thay đổi: con người giữ vai trò kiểm soát, nhà báo chịu trách nhiệm cuối cùng và sự minh bạch là điều không thể thỏa hiệp.

Duy trì tính chính xác, nhân văn, niềm tin

Ở góc độ thực hành nghề nghiệp, nhà báo, tiến sĩ Tạ Bích Loan đề xuất một cách tiếp cận cụ thể thông qua sáu câu hỏi biên tập nội dung từ AI, như một “bộ lọc” tự kiểm soát dành cho người làm báo. Theo bà, câu hỏi đầu tiên cần đặt ra là liệu nội dung do AI tạo ra có mang “hơi thở con người” hay không – tức có đủ chiều sâu, cảm xúc và bối cảnh, hay chỉ dừng lại ở sự trơn tru, máy móc.

Nhà báo, Tiến sĩ Tạ Bích Loan

Tiếp đó là vấn đề nguồn dữ liệu: thông tin được lấy từ đâu, có rõ ràng và còn tính cập nhật hay không. Bà cũng nhấn mạnh yêu cầu về ngôn ngữ báo chí phải cụ thể, chính xác, tránh lối diễn đạt sáo rỗng hoặc cường điệu thiếu cơ sở. Đồng thời, nội dung cần được rà soát về góc nhìn nhằm tránh thiên lệch hoặc bỏ sót tiếng nói của các nhóm yếu thế.

Một yếu tố không kém phần quan trọng là tính nhạy cảm của thông tin, đặc biệt trong các lĩnh vực văn hóa, xã hội và chính trị..., nơi cách thể hiện thiếu thận trọng có thể dẫn tới hiểu sai hoặc phản cảm. Cuối cùng, người làm báo cần đặt câu hỏi liệu AI có đang dẫn dắt thông điệp hay không, từ đó khẳng định nguyên tắc: AI chỉ là công cụ hỗ trợ, còn lập trường, thông điệp và trách nhiệm cuối cùng phải thuộc về nhà báo.

Theo nhà báo Tạ Bích Loan, việc đặt ra những câu hỏi này không nhằm hạn chế ứng dụng AI, mà để bảo đảm người làm báo luôn giữ vai trò chủ thể sáng tạo, qua đó duy trì tính chính xác, tính nhân văn và niềm tin của công chúng trong môi trường truyền thông ngày càng phức tạp.

Nguyên tắc cốt lõi khi sử dụng AI

Trong khi đó, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu cảnh báo các rủi ro mới phát sinh từ việc ứng dụng công nghệ. Theo ông, các hình thức tấn công hiện nay không còn dừng ở kỹ thuật đơn thuần, mà đã trở thành công cụ để theo dõi, gây áp lực và thao túng thông tin.

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu 

Thực tế đã xuất hiện nhiều trường hợp các đối tượng sử dụng mã độc và công cụ giám sát nhằm theo dõi hoạt động của phóng viên, đặc biệt là những người làm việc với nguồn tin nhạy cảm. Một kịch bản phổ biến là xâm nhập tài khoản mạng xã hội, thu thập dữ liệu cá nhân như số điện thoại, email, từ đó lần theo dấu vết để tái dựng toàn bộ “danh tính số” của nhà báo.

Không chỉ vậy, nguy cơ rò rỉ dữ liệu còn đến từ những thao tác tưởng chừng đơn giản trong quá trình tác nghiệp, như chia sẻ tài liệu qua các kênh không an toàn. Sự xuất hiện của AI thậm chí còn mở ra những lỗ hổng mới, bao gồm rò rỉ thông tin thông qua câu lệnh, sử dụng công cụ ngoài luồng hoặc các tiện ích mở rộng chưa được kiểm soát, khiến ranh giới giữa hỗ trợ và rủi ro ngày càng mong manh.

Từ đó, chuyên gia Ngô Minh Hiếu đề xuất nguyên tắc cốt lõi khi sử dụng AI là “phân loại trước – sử dụng sau”. Cụ thể, dữ liệu cần được chia thành ba nhóm với mức độ kiểm soát khác nhau. Trong đó, “nhóm đỏ” bao gồm những thông tin tuyệt đối không được đưa vào các công cụ AI công khai, như danh tính nguồn tin, nội dung trao đổi, tài liệu rò rỉ, dữ liệu trẻ em, thông tin y tế – tài chính hoặc hồ sơ điều tra chưa công bố – những dữ liệu có thể gây tổn hại nghiêm trọng nếu bị lộ.

“Nhóm vàng” là các dữ liệu nội bộ như bản thảo, hình ảnh, video gốc hoặc ghi chép, cần được xử lý trong môi trường kiểm soát chặt chẽ. Trong khi đó, “nhóm xanh” gồm các tài liệu đã công khai như thông cáo báo chí hoặc dữ liệu xuất bản, có thể sử dụng cho AI nhằm phục vụ nghiên cứu, tổng hợp và hỗ trợ sáng tạo nội dung.

Những phân tích từ các diễn giả cho thấy, trong kỷ nguyên AI, báo chí không chỉ đối diện với cơ hội đổi mới mà còn phải thích ứng với những thách thức chưa từng có. Tuy nhiên, dù công nghệ thay đổi ra sao, chuẩn mực nghề nghiệp, vai trò con người và trách nhiệm với công chúng vẫn là “trụ cột” không thể thay thế của nền báo chí hiện đại.